• Favorilere Ekle







Bir Kural Çözümlemesi. Beraberlik Savları

Bir Kural Çözümlemesi. Beraberlik Savları!

Sav ve Uygulanan Yaptırım…

Örnek olaydaki oyunda 90 dakika ve ilk hamleden itibaren her hamle için 30 saniye ekleme temposu uygulanıyor.

 Oyuncu 45. hamlesini yapıyor ve kaydediyor. Bunun ardından 3 konum oluştuğu savıyla hakeme başvurarak beraberlik isteminde bulunuyor. Hakem oyuncunun hamlesini tahtada yaptığı için bu istemini geri çeviriyor. Rakibin kalan süresine 2 dakika ekleyerek oyunun devam etmesini istiyor. Oyuncu uygulanan yaptırımın gereksiz olduğunu savunsa da hakem kararını değiştirmiyor.
 
Bu örnek olayın çözümlenmesine hakemin uyguladığı yaptırım kararının ‘hatalı’ olduğu söylenerek başlanacak. Örnek olayın konusunu IA Akif Tayfun HAZNEDAROĞLU aktardı.
 

Hakem ve yetkinlik alanları
Hakem karşılaştığı durumu yeterince önemsememiştir. Kuralın uygulanmasında şekil koşullarının varlığı yönünde duyarlı davranmış, istemi bu yönüyle reddetmiştir. Ancak, karar verme sürecinde kuralın dilini doğru biçimde algılamamış, bu haliyle son karara ulaşarak yaptırım uygulamıştır. ‘Çözümleme ve karar verme algısı’ yönünden yetkinliği beklenen düzeyde değildir.  

Oyuncunun itirazına kayıtsız kalarak sergilediği tutumla da ‘kişisel farkındalık oluşturma algısı’ yönünden de yetkinliği beklen düzeyde değildir.

Neyi çözümleyeceğiz?
Hakemin tutumu ve yetkinlik alanları böylesine beklendik düzeyde değilken çözümlenecek olan nedir? Örnek olayda yaptırım uygulanan oyuncu söyleminde aslında haklıdır da. Hakemin 2 dakika yaptırım kararını madde 9.5’e dayanarak uyguladığı anlayışına ulaşmak olanaklıdır.

Düzenlemeyi oluşturan ilgili maddeler şöyle:
Madde 9.4
Bir oyuncu, madde 4.3’te belirtilen biçimde bir taşa dokunursa o hamlede madde 9.2 ya da 9.3’e göre beraberlik savında bulunma hakkını yitirir.
Madde 9.5.2
Savın doğru olduğu anlaşılırsa, oyun derhal berabere biter,
Madde 9.5.3
Savın doğru olmadığı anlaşılırsa, hakem rakibin kalan süresine 2 dakika ekler. Ardından oyun devam edecektir. Sav, niyetlenilen bir hamle üzerine oluşturulmuşsa, bu hamle madde 3 ve 4’e uygun olarak yapılmalıdır.

Çözümlemede FIDE Satranç Kuralları madde 9.2, 9.3, 9.4 ve 9.5’in ‘anatomisi’ ele alınacak. Maddenin yapısı ve bu yapı üzerine oluşacak olası kararların kuralın asıl maddeleri arasındaki ilişkileri incelenecek.
Maddenin Anatomisi
Bir kuralın işleyebilmesi için ‘işlevsel unsurların’ hipotez, hüküm ve yaptırım gibi temel bileşenlerini barındırması gerekir. Madde 9.2 ve 9.3’ün içeriğinde kural koyucu, maddenin ‘hangi durumlarda’ (oyun sahasında), ‘kimlere’ (oyunculara) ve ‘ne zaman’ (oyun sırasında / hamledeyken) uygulanacağını belirtmiştir.  

Oyunculardan beklenen kesin eylem olan ‘neyi yapmaması gerektiği’ de madde 9.4’te yansıtılmıştır (bir taşa dokunmamaları). Bu da hükümdür.

Hükme uyulmadığı durumda kural koyucu kısıtlamaları ve uygulanacak yaptırımı da belirlemiştir. Madde 9.4’te kısıtlamalara (sav ileri sürme hakkının yitirileceği), madde 9.5.3’te de sav geçersizse uygulanacak yaptırıma (rakibin kalan süresine 2 dakika ekleneceği) yer vermiştir.

Kurallar, davranışlara yön veren, uyulması gereken ilkelere temel olan düzenlemelerdir. Düzenleme, ‘temel maddeler’ üzerine oluşturulmalıdır. Düzenlemenin dili ve ruhu her yönüyle hakemler için bağlayıcıdır.
Maddelerin ana fikri ‘oyuncunun hakemden beraberlik kararı istemi’ üzerine kuruludur. Kararı hakem verecektir. Hakem kararını oluştururken temel koşulları arayacaktır. Oyuncunun bu savının geçerliğinin incelenebilmesi için ‘şekil koşullarının’(usulün) tamamının var olup olmadığı denetlenecektir. Buna göre, oyuncu;
  • Hamlede olacak.
  • Satranç saatini durduracak (hakem de durdurabilir).
  • Yapmak niyetinde olduğu (tasarladığı) hamlesini kaydedecek ve bu hamlesini hakeme bildirecek.
  • Bu hamlesini tahtada oynamamış, kendisinin veya rakibinin bir taşına bile dokunmamış olacak.
Örnek olaydaki oyuncu hamlesini kaydetmiş, ancak bu hamleyi tahtada oynamıştı. Hakem, madde 9.4’te belirtildiği gibi, bunu gördüğündendir ki oyuncunun beraberlik isteminde ‘uygulama koşullarının’(esasın) varlığının incelenmesine gerek duymamıştı. Buraya kadar şekil koşullarının varlığı üzerinde bir yaptırımdan söz edilmemiş olduğu dikkatten kaçmamalıdır.

Maddeler 9.5.2 ve 9.5.3 salt uygulama koşullarının varlığıyla ilgilidir. Uygulama koşulları yerindeyse, madde 9.5.2’ye göre, oyuncunun ileri sürdüğü beraberlik savının doğru olduğuna hükmedilerek oyun beraberlikle sonuçlandırılacaktır. Ama uygulama koşulları yerinde değilse, madde 9.5.3’e göre, oyuncunun ileri sürdüğü beraberlik savının doğru olmadığı anlaşılacak ve oyun kaldığı yerden devam edecektir.

Hukuk penceresi
Şekil (usul) kurallarının uygulama (esas) kurallarından önce geçerli kılınacağı genel geçer hukukun bir gereğidir. “Usul esastan önce gelir.” Kuralın öngördüğü şekil koşullarına uyulmamışsa yapılan işlem, varılan sonuç geçersiz / hükümsüz kabul edilir. İşlemin içeriği, esası, (örnek olayda satranç tahtasında 3 konum tekrarı) ne kadar doğru olursa olsun, usul yanlışsa o işlem ‘sakatlanır.’

Burada ‘hükümsüz’ kılınmak önemli bir yol gösterici rol üstlenir. Örneğin, 3 konum tekrarı istemiyle hakeme başvuran oyuncunun, niyetlendiği hamleyi tahtada oynaması ya da bir taşa dokunuyor olması şekil koşulları bakımından kurala uyulmamış olarak kabul edilecektir. Bu yönüyle de hakem oyuncunun istemini bir inceleme yapmadan ‘geri çevirecektir’. Geri çevirme bir yaptırım doğurmayacaktır.

Hakemin bu kararı beraberlik istemine yönelik savın geçersiz kılınması değildir. Bu nedenle oyuncuya ‘rakibe 2 dakika süre ekleme’ yaptırımı uygulamayacaktır. Oyuncu, hakemin bu kararıyla, salt bu hamlede üç konum beraberliği isteme hakkını yitirmiş olacaktır. Bu hamlede beraberlik isteme hakkını yitirmiş olsa da kural tamamen yok olmayacak, bu hak gelecek hamleye ötelenmiş olacaktır.

Şekil eksikliği, koşullara uygun olmama durumu bir hukuki sonuç doğuracaktır elbette. Bu aşamada tek uygulama, hükümsüzlük ilkesi gereği, madde 4.3 uyarınca niyetlenilen hamleyle oyuna devam edileceği yönünde verilecek karardır. Doğan sonuç bu olacaktır.

Sonuç olarak: Bir taşa dokunup hakemden konum beraberliği isteminde bulunmak, kurala uymamak olarak görülüp bir yaptırım doğurmaz.

Yaptırım
Rakibin kalan süresine 2 dakika eklenmesi, uygulama koşullarına uymayan, savı geçersiz kılınan oyuncuya uygulanan yaptırımdır.

Görülüyor ki, yaptırım kararı salt beraberlik savı incelendikten sonra uygulanabilmektedir. Öncesinde, şekil koşullarının varlığı yerinde değilse, maddenin ne dili ne de ruhu bir yaptırım uygulama yönünde ele alınmamıştır. Örnek olaydaki yaptırım kararını veren hakem, madde 9.5’in yaptırım hükmünü şekil ve uygulama koşulları için uygulanacağı bilgisiyle hareket ederek uygulamıştır.   
Maddenin bir yoruma gerek kalmadan kolayca uygulanabileceği öngörülmüştür. Bu haliyle madde, ‘kusursuzluk niteliği’ bakımından yeterlidir.
 
15 Kasım 2026

IA&IO Tahsin AKTAR
Görsel yapay zekâ ürünüdür.
 
İlgili Kaynak
FIDE Satranç Kuralları (Açıklamalı, Kural Uygulamalı)

Benzer Makaleler

Yorumlar - Yorum Yaz