Bir Kural Çözümlemesi
Bir Kural Çözümlemesi. İhlal Nesnesi.
Madde 11.3.2’nin anatomisi. ‘Kazanç mı Beraberlik mi?’
Örnek olaydaki oyunda 15 dakika ve ilk hamleden itibaren her hamle için 10 saniye ekleme temposu uygulanıyor. Hakemler de 3’ten çok masada görev yapıyor. Bu örnek olayın konusu FIDE açık kaynaklarından edinildi.
Diyagrama göre, 56. Vh4- … hamlesinin tamamlanmasının ardından hakem bu oyuncunun cebinde bir ‘ihlal nesnesi’ olan cep telefonu olduğunu saptıyor. Ve hemen oyunun sonucunu belirliyor (0-1). Beyaz taşlarla oynayan oyuncu rakibinin bu konumdan sonra oyunu kazanmasının olanaklı olmadığını, o nedenle de bir (1) puan alamayacağını, oyunun ‘beraberlik’ olması gerektiğini söylese de hakem kararını değiştirmiyor.
Hızlı satranç kurallarına göre oynanan bu örnek olayın çözümlenmesine hakemin verdiği kararın ‘doğru ve yerinde’ olduğunu söyleyerek başlanacak.
Hakem ve yetkinlik alanları
Hakem karşılaştığı durumu önemsemiştir. Karar verme sürecinde kuralın dilini doğru biçimde algılayarak son karara ulaşmıştır. Çözümleme ve karar verme algısı yönünden yetkinliği beklenen düzeydedir.
Sergilediği kararlı tutum ve davranışıyla kişisel farkındalık oluşturma algısı yönünden de yetkinliği beklen düzeydedir.
Çözümlenecek olan nedir?
Hakemin tutumu ve yetkinlik alanları böylesine beklendik düzeydeyken, bu yazıda çözümlenecek olan nedir? Örnek olayda beyaz taşlarla oynayan oyuncu söyleminde aslında haklıdır. Çünkü, ulaşılan konumda, siyah taşlarla oynayan oyuncunun kazanma olasılığı artık kalmamıştır. Kural koyucu böylesi konumları gözetmeden maddeyi düzenlemiş olabilir mi? Düzenlemeyi oluşturan maddeler şöyle:
Madde 11.3.2.1
Oyun sırasında, bir oyuncunun oyun sahası içinde (…) herhangi bir elektronik cihaz bulundurmasına izin verilmez.
Madde 11.3.2.2
Oyuncunun böyle bir elektronik cihazı oyun sahasına getirdiği ortaya çıkarsa oyunu kaybeder, rakibi kazanır. (…)
Çözümlenecek olan maddenin dilindeki yaklaşımdır. Bu bakış üzerine FIDE Satranç Kuralları madde 11.3.2’nin ‘anatomisi’ ele alınacak. Maddenin yapısı ve bu yapı üzerine oluşacak olası kararların temel kural maddeleri arasındaki ilişkileri incelenecek.
Madde 11.3.2 çok özel sonuçlar doğuran özel bir kural maddesidir. Kural koyucu egemenin duyurduğu normlara göre; düzenleme, uyulması gereken ilkeyi temel alan yaptırım düzenlemesidir. Bu denli önemli tanıma sahip kural düzenlemesinin kolay anlaşılacağı düşünülmüştür. Uygulayıcıların anlam veremediği, yorumlamakta güçlük çektiği bir yapıda olmaması öngörülmüştür.
Maddenin öyküsü
2009 yılı düzenlemesi
Madde 12.3.b
Böylesi cihazlardan … bir ses çıkmasına yol açarsa oyuncu oyunu kaybeder, rakibi kazanır. (…) rakip, herhangi bir geçerli hamleler dizisiyle kazanamıyorsa, ‘berabere puanı’ alacaktır.
Dönemin düzenlemesinde ‘berabere puanı’ sözcükleri bilinçli olarak seçilmişti. Federasyonlar yarışmalarda farklı puan dilimi uygulayacaksa, bir karışıklığa yol açılmaması için, beraberliğe verilen puan neyse o puanı alacağı anlatılmıştı. Ana kuralın dilindeki puan dilimi kullanıldığında; telefonu ses çıkaran oyuncu sıfır (0) puan alırken, rakibin alacağı puanı hakem belirliyordu. Yani rakip her zaman bir (1) puan alamıyor mat yapmaya elverişli konumu yoksa beraberlik (½) puanını alabiliyor, (0-½), (½-0) gibi sonuçlar ortaya çıkabiliyordu.
2014 yılı düzenlemesi
Bugün yürürlükte olan kurallarda yer alan 11.3.2 maddesi FIDE’nin 2014 yılında yaptığı kural değişikliğiyle ortaya çıkmıştı.
Kural koyucu egemenin, düzenlemeyi oluştururken, maddenin yapısı ve bu yapı üzerine oluşacak olası kararların temel kural maddeleri arasındaki ilişkilerini de gözlediği anlaşılıyor.
Maddenin Anatomisi
Bir kural maddesinin anatomisi, kuralı oluşturan yapı taşlarını (kuralın anlam kazanmasını sağlayan temel unsuru), dil bilgisi mimarisini (dilin kurallar sisteminin nasıl kurulduğunu) ve mantıksal bileşenlerini anlatır. İyi yapılandırılmış bir kural maddesi belirli bir mantıksal yapıya dayanır.
İşlevsel unsurlar
Bir kuralın işleyebilmesi için ‘işlevsel unsurların’ hipotez, hüküm ve yaptırım gibi temel bileşenlerini barındırması gerekir.
Madde 11.3.2.1’in içeriğine göre; kural koyucu, maddenin ‘hangi durumlarda’ (oyun sahasında), ‘kimlere’ (oyunculara) ve ‘ne zaman’ (oyun sırasında) uygulanacağını belirtmiştir. Bu belirteçler hipotezi oluşturur.
Oyunculardan beklenen kesin eylem olan ‘neyi yapmaması gerektiği’ de maddeye yansıtılmıştır (elektronik cihaz bulundurulmasına izin verilmez). Bu, belirlenen hükümdür.
Hükme uyulmadığı durumda kural koyucu uygulanacak yaptırımı da madde 11.3.2.2’de belirlemiştir (oyunu kaybeder, rakibi kazanır). Bu yönleriyle 11.3.2 maddesi işlevsel unsurlar bakımından uyumludur.
Kusursuzluk
Madde 11.3.2’nin diline bakıldığında kişilere özel değil, aynı koşula uyan tüm oyunculara uygulanacak olduğu anlaşılır. Maddenin diğer kural yönergeleriyle mantıksal bir uyum içinde olması da beklenirdi. Maddenin bir yoruma gerek kalmadan hakemlerin kolayca uygulayabileceği öngörülmüştür. Ancak, maddenin uygulamasında hâlâ tartışmalı sonuçlar görülmektedir. Bu haliyle madde, ‘kusursuzluk niteliği’ bakımından yeterli görülmemektedir.
Kurucu nitelik
Kurallar, davranışlara yön veren, uyulması gereken ilkelere temel alan düzenlemelerdir. Düzenleme, ‘kurucu temel maddeler’ üzerine oluşturulmalıdır. Düzenlemenin dili ve ruhu bağlayıcıdır. Maddelerin, kuralın diğer maddeleriyle mantıksal bir uyum ve sıkı bir ilinti içinde olması gereklidir. Bu gereklilik diğer kural yönergeleriyle uyumlu olması için de geçerlidir. Oluşturulan kural maddesi ve uygulanan yaptırımla ortaya çıkan sonuçlar başka kural yönergeleriyle çelişmemelidir.
Madde 1.5 ‘kurucu madde’ niteliğindedir. Buna göre; hiçbir oyuncunun mat yapma olanağının kalmadığı bir konumda, oyunun berabere olması asıl kuraldır. Maddeler arasındaki ilişki gözlendiğinde, oluşturulan düzenlemenin gerekçesinin de yayınlanması kural koyucudan beklenirdi.
Oyun kurallarında yer alan 11.3.2 maddesinin uygulanmasında ortaya çıkan sonucun rating yönergesinin uygulamasıyla çelişmemesi gerektiği konusunda duyarlı davranılmadığı izlenimi güçlüdür. Benzer güçlük yaygın kullanılan eşlendirme yazılımının kurala uyarlanmasında da görülmektedir. Esas olarak örnek olayların çözümlenmesinde eşlendirme yazılımı konumuz değildir. Eşlendirme yazılımları hakeme yardımcı ürünlerdir. O nedenle, yazılımın işaret dili ve uygulamaları kuralın ve hakemin sonucu belirlemedeki kararının önüne geçmemelidir. Satranç tahtası üzerinde biten oyunun sonucuna göre yazılımın işaret dilinin kurala uyması öncelikli olmalıdır.
Temel davranış oyun sahasında hakemin kararı ve uygulamasıdır. Son kararda uygulanan yaptırım ve oyunun sonucu için belirlenen puan olmalıdır. Diğer yönergeler ve gerekiyorsa kuralın diline göre verilecek kararı oluşturan sonuç eşlendirme yazılımının işaret dilinde yoksa kuralın dilindeki anlatımla uyumlu biçimde uyarlanmış olmalıdır.
Yaptırım
Madde 1.5 kurucu madde olarak orada dururken, rakip kazanacak durumda değilse şimdi ne olacaktır? Örnek olayda oyunun sonucunun (0-½) olması beklenir. Çünkü; satranç tahtasında oynayarak ‘alın teriyle’ kazanamayan bir oyuncuya hangi nedenle kazanç verilebilir? Kural koyucu, bu ve benzeri olaylarda, üzerinde cep telefonu veya başkaca bir elektronik iletişim cihazı bulunduran oyuncunun, ‘oyun sırasında bu cihazdan yararlandığını peşin olarak kabul etmiştir’. Maddenin ruhundan bunu anlayabiliyoruz.
Oyuncunun bu cihazlardan yararlandığı peşin olarak kabul edildiğine göre; rakip kazanacak durumda değilse, kural koyucu oyuncunun alacağı beraberlik (½) puanını, madde 12.9.4’te anlatıldığı biçimde, rakibin o oyundan alacağı puanı ‘tam puana kadar artırarak’ bir (1) puanı takdir etmiştir. Bu puan artırımı, üzerinde elektronik cihaz bulunduran oyuncuya ‘disiplin cezası’ olarak yansıtılmıştır. Maddede ‘rakibi kazanır’ denilmesinden bu uygulamayla ulaşılmaktadır.
18 Ağustos 2026
IA&IO Tahsin AKTAR
İlgili Kaynak
Benzer Makaleler
Yorumlar - Yorum Yaz
